Łukasz Winny

Zasada praworządności odgrywa coraz większą rolę w porządku prawnym Unii Europejskiej. Świadczy o tym między innymi zawarcie jej - jako wartości nadrzędnej, na której opiera się Unia - w artykule 2 Traktatu o Unii Europejskiej, czy fakt stworzenia stanowiska Komisarza UE odpowiedzialnego wyłącznie za sprawy związane z praworządnością. Wzrost znaczenia wyżej wymienionej zasady spowodował także ożywienie debaty w zakresie art. 7 TUE.

 

Na jego mocy, państwo może zostać pociągnięte do odpowiedzialności za naruszenie „wartości z artykułu 2 TUE“, tj. „wartości poszanowiania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, praw człowieka“.[1] Instytucje Unii Europejskiej, w tym Komisja Europejska  i Parlament Europejski, starają się przeforsować zmiany mające na celu nadanie skuteczności - trudnej dziś do przeprowadzenia - procedurze z artykułu 7 TUE. Warto przy tym zwrócić uwagę, że procedura ta, choć nigdy nie została przeprowadzona,  co kilka lat staje się przedmiotem debaty na temat potencjalnych zagrożeń dla zasady praworządności w państwach członkowskich Unii Europejskiej – tak było w przypadku Francji, Węgier, Rumunii czy obecnie Polski.[2] Jednym z impulsów do debaty na temat reformy artykułu 7 TUE, obok coraz częściej występujących konfliktów krajowych wokół zasady praworządności, było pojawienie się w marcu 2014 roku Komunikatu Komisji Europejskiej zatytułowanego „Nowe Ramy UE na rzecz umocnienia praworządności.” W Komunikacie tym zawarto ramy wstępnej procedury przeprowadzanej na etapie Komisji poprzedzające bezpośrednie zastosowanie art. 7 TUE . O ile w Komunikacie brak definicji określenia „poważnego i stałego naruszenia wartości z art. 2 TUE“, to Komisja podjęła próbę definicji zasady praworządności - naczelnej zasady determinującej uruchomienie procedury z art. 7 TUE.[3]  Definicja zasady praworządności (ang. rule of law) posłuży jako punkt wyjściowy dla dalszych rozważań na temat możliwych zmian w zakresie zwiększenia efektywności jej przestrzegania w Unii Europejskiej.

 

 

Ochrona praworządności w systemie prawa UE

          Wartość „państwa prawa” ujęta w artykule 2 TUE, obok wartości takich jak demokracja czy wolność, jest kluczowa dla zapewnienia prawidłowego funkcjonowania całej Unii. Nie bez powodu wartości, którymi kieruje się Unia Europejska zostały zapisane w traktacie jeszcze przed jej celami. Kierując się właśnie tymi wartościami - zgodnie z zasadami wykładni systemowej – Wspólnota będzie realizować cele określone w artykule 3 TUE. Zasada praworządności odnosi się, jak wynika chociażby z kryteriów kopenhaskich, które determinują możliwość wejścia danego kraju do UE, do każdej z trzech gałęzi monteskiuszowskiego podziału władzy. W zakresie sądownictwa obejmuje ona zapewnienie jego niezależności, bezstronności, prawo do sądu czy sprawiedliwego procesu. W zakresie władzy wykonawczej dotyczy na przykład obowiązku działania administracji publicznej tylko w granicach i na podstawie prawa. Wreszcie w zakresie prawodawstwa oznacza transparentność uchwalanych praw, ich sprawiedliwość, jasność dla obywateli, obowiązek ich publikacji, pewność czy ochronę praw podstawowych.[4] O ile jednak funkcjonuje zgoda co do określenia podstawowych elementów definicji  praworządności, to w prawie Unii Europejskiej brakuje definicji legalnej tego pojęcia.  Znacznie utrudnia to stosowanie mechanizmu z artykułu 7 TUE, który opiera się na poszanowaniu właśnie tej zasady.  De facto ocena, czy istnieje ryzyko naruszenia zasady praworządności celem uruchomienia procedury z art. 7 TUE, jest pozostawiona ocenie Komisji oraz innych podmiotów uprawnionych na mocy tego artykułu, przy czym brak konkretnych kryteriów oceny takiego naruszenia. 

          Opierając się na raporcie Komisji na rzecz Demokracji przez Prawo (tzw. Komisji Weneckiej), Komisja Europejska w swoim komunikacie, dotyczącym umacniania zasady  praworządności, poruszyła problem znaczenia tego pojęcia.  Praworządność,  zgodnie z definicją zawartą w propozycji Komisji, łączy się z przestrzeganiem sześciu podstawowych reguł. Są nimi: „legalność, która oznacza przejrzysty, odpowiedzialny, demokratyczny i pluralistyczny proces uchwalania prawa; pewność prawa, zakaz arbitralności w działaniu władz wykonawczych, niezależność i niezawisłość sądów, skuteczną kontrolę sądową, w tym kontrolę poszanowania praw podstawowych oraz równość wobec prawa”.  W komunikacie podkreślono, że standardy państwa prawa mogą się różnić na poziomie krajowym w zależności od systemu konstytucjonalnego każdego z krajów członkowskich.[5] Chodzi tu jednak o wyznaczenie swoistego trzonu tej zasady, niezależnego od różnic ustrojowych.

 

Nowe Ramy UE na rzecz umocnienia praworządności

(...)

 



[1] Dimitri Kocheniv & Laurent Pech „Monitoring and Enforcement of the Rule of Law in the EU: Rhetoric and Reality” EU Constitutional Review 11(2015)  s. 513

[2] Danuta Adamiec „Nowe Ramy Unii Europejskiej na rzecz umocnienia państwa prawnego – zapowiedź zmian traktatowych” Sprawy Międzynarodowe 2014, nr 1  s. 110-111

[3]  Komunikat Komisji COM(2014) „Nowe Ramy UE na rzecz umocnienia praworządności” 158 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex:52014DC0158

[4] http://ec.europa.eu/enlargement/policy/policy-highlights/rule-of-law/index_en.htm Zasada „Rule of Law“  strona Komisjii Europejskiej, 2.04.2016 r.

[5] Komunikat Komisji COM(2014) „Nowe Ramy UE na rzecz umocnienia praworządności” 158 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex:52014DC0158

Więcej w nr 04/2016 PEwP

 

Deklaracja Pierwotna

Deklaracja o wersji pierwotnej "Prawa Europejskiego w praktyce" Redakcja "Prawa Europejskiego w praktyce" informuje, że wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wydanie papierowe (ISSN 1733-2036). Po ukazaniu się drukiem nowego numeru czasopisma, Redakcja zamieszcza na stronie internetowej www.pewp.pl jego spis treści oraz wybrane publikacje z numeru.

Rada Naukowa

Prof. dr hab. Maria Magdalena Kenig-Witkowska,

Prof. dr hab. Jan Barcz,

Prof. dr hab. Marek Chmaj,

Prof. dr hab. Artur Nowak-Far,

Prof. dr hab. Arkadiusz Wudarski,

Prof. nadzw. UW, dr hab. Robert Grzeszczak,

Tomasz Janik,

Adw. dr Rafał Morek,

Dr Joanna Brylak,

Dr Marcin Krzymuski,

Robert Siwik,

Dr Barbara Godlewska-Bujok.