Tomasz Knepka

Działalność banków zawsze wiązała się z ryzykiem. Szczególnie mocno ujawniło się to podczas Wielkiego Kryzysu Finansowego zapoczątkowanego w roku 2007. W wyniku zawirowań na rynku finansowym uchwalono pakiet norm ostrożnościowych (CRDIV/CRR), których głównym zadaniem jest ograniczenie podejmowania ryzykownej działalności przez banki, a tym samym ograniczenie pojawienia się niestabilności finansowej w przyszłości, szczególnie o charakterze systemowym. Nowe podejście do regulacji rynku finansowego polega m.in. na zasadzie maksymalnej harmonizacji, która oznacza maksymalne ujednolicenie przepisów w całej Unii Europejskiej regulujących tenże rynek. 

      Normy ostrożnościowe przedstawione w publikacji stanowią tylko część (niezwykle istotną, jak nie najistotniejszą) obszernego katalogu tych norm. Ze względu na szczególną rolę pakietu CRDIV/CRR, w tekście pominięto pozostałe regulacje ostrożnościowe, takie jak np. dotyczące gwarancji depozytów czy przepisy regulujące odpowiedzialność karną za przestępstwa finansowe.       

 

Norma prawna a norma ostrożnościowa

 

        W jurysprudencji według dość rozpowszechnionego poglądu norma prawna jest to zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania, która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa następujące pytania: „kto i w jakich okolicznościach?”, „jak powinien się zachować?”. Większość norm prawnych, choć nie wszystkie, ma jeszcze trzeci element, który rekonstruujemy poszukując odpowiedzi na trzecie pytanie: jakie będą konsekwencje, w przypadku gdy adresat nie zachowa się w sposób przewidziany przez normę?[1]. Inna definicja normy prawnej wskazuje, że jest to norma postępowania generalna oraz abstrakcyjna, w odpowiedni sposób ustanowiona bądź uznana przez odpowiedni organ państwowy[2].

        Charakter prawny norm ostrożnościowych nie jest łatwy do jednoznacznego określenia, ponieważ sporne jest samo pojęcie tych norm[3]. Pojęcie norm ostrożnościowych zarówno w prawie bankowym, jak i w prawie rynku finansowego nie jest  wyjaśnione w formie definicji legalnej. Dlatego na oznaczenie tego pojęcia stosuje się zamiennie różne określenia, m. in. nadzorcze normy ostrożnościowe, reguły rozważnego zarządzania ryzykiem bankowym, wymogi regulacyjne czy regulacje ostrożnościowe (prudential regulation)[4]. Wydaje się, że najwłaściwsze jest posługiwanie się pojęciem regulacji ostrożnościowych. Pojęcie regulacji jest szerokie i zawiera zarówno pojęcie normy prawnej, jak i przepisu prawnego.

        Dokonując analizy pojęcia norm ostrożnościowych, należy stwierdzić, że w ich przypadku mamy do czynienia zarówno z normami prawnymi, rozumianymi jako normy postępowania ustanowione przez kompetentne organy, czyli normami wiążącymi ich adresatów, jak i z innymi normami postępowania nieobwarowanymi, z formalnoprawnego punktu widzenia, przymusem ich stosowania przez podmioty, do których są one adresowane. Normy ostrożnościowe są normami generalnymi i abstrakcyjnymi[5].

        Normy ostrożnościowe są więc normami prawnymi, określanymi jako ostrożnościowe ze względu na skomplikowaną materię prawa rynku finansowego, które regulują szczególnie w obszarze ryzyka systemowego związanego z działalnością banków.  

 

Cele europejskich bankowych norm ostrożnościowych

 

       Wewnętrzny rynek finansowy UE musi być rynkiem bezpiecznym i zapewniać stabilność finansową. Oznacza to także odporność rynku na kryzysy finansowe. Z tego powodu podjęto działania nad zorganizowaniem tzw. sieci bezpieczeństwa rynku finansowego (financial safety net)[6]. Jednym z jej elementów jest nadzór nad rynkiem finansowym UE[7]. Instytucjonalna architektura nadzoru nad instytucjami kredytowymi w Unii Europejskiej jest istotnie zróżnicowana. Jakkolwiek jednak nie jest możliwe zidentyfikowanie w Unii Europejskiej jednej powszechnej tendencji do ustanawiania określonego typu nadzoru finansowego, generalnie dają się wyróżnić trzy główne modele sprawowania nadzoru nad rynkiem finansowym: nadzór sektorowy, nadzór zwany Twin Peaks, nadzór zintegrowany[8]. Zawsze jest on jednak oparty na normach ostrożnościowych[9]. Celami norm ostrożnościowych w działalności bankowej są w szczególności:

- ograniczenie możliwości podejmowania nadmiernego ryzyka i podwyższenie poziomu bezpieczeństwa oraz stabilności sektora bankowego,

- niedopuszczenie do podejmowania przez banki nadmiernego ryzyka,

- niedopuszczenie do niebezpiecznych praktyk, nieprofesjonalnych zachowań, niezgodnych nie tylko ze sztuką bankową, ale i ze zdrowym rozsądkiem, ograniczenie ryzyka pokusy nadużycia (moral hazard), ryzyka „zarażania”, a przede wszystkim ryzyka systemowego,

- określenie minimalnych standardów sprzyjających ograniczeniu nadmiernie ryzykownej działalności banków, a przez to wyznaczenie granic jej bezpieczeństwa i niedopuszczenie do prowadzenia niebezpiecznych praktyk, niezgodnych z podstawowymi zasadami sztuki bankowej,

- zapewnienie bezpieczeństwa zdeponowanych w bankach środków pieniężnych i zapewnienie zasad uczciwej konkurencji na rynku bankowym.

       Niezwykle trafnie ogólny cel norm ostrożnościowych sformułował prof. Cezary Kosikowski, stwierdzając, że celem norm ostrożnościowych jest określenie minimalnych wymagań w zakresie ograniczenia podejmowania nadmiernego ryzyka i podwyższenia poziomu bezpieczeństwa systemu bankowego. Ryzyko towarzyszy bowiem nieodłącznie działalności instytucji kredytowych i instytucji finansowych. Ma ono zwłaszcza postać ryzyka operacyjnego, ryzyka braku płynności i ryzyka niewypłacalności. Ryzyko to należy ograniczyć i eliminować zarówno w interesie tych instytucji oraz ich klientów[10].

       W obszarze tworzenia norm ostrożnościowych istotną rolę odgrywa Bazylejski Komitet ds. Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision)[11]. Efektem jego działań jest ponad 100 dokumentów, w których sformułowano ogólne standardy o charakterze nadzorczym[12]. Standardy te nie mają mocy wiążącej i stanowią rodzaj prawa „miękkiego”, (soft law) jednak ich siła oddziaływania na tworzenie regulacji finansowych jest znaczna.

 

Regulacje ostrożnościowe powstałe w wyniku kryzysu finansowego z 2007 r.

 

        W połowie 2013 r. wszedł w życie pakiet regulacyjny wdrażający do europejskiego porządku prawnego nowe globalne normy regulacyjne dotyczące adekwatności kapitałowej banków Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego (tzw. Basel III)[13].

(...)



[1] L. Morawski: Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2002, s. 55 – 56.

[2] A. Redelbach: Wstęp do prawoznawstwa, Poznań 1996, s. 55.

[3] M. Olszak: Bankowe normy ostrożnościowe, Białystok 2011, s. 202 i nast.

[4] C. Kosikowski: M. Olszak: Od prawa bankowego do prawa rynku finansowego [w:] System Prawa Finansowego, Tom IV, pod red. J. Głuchowskiego, Warszawa 2010, s. 232.

[5] Ibidem, s. 240.

[6] Szerzej na temat sieci bezpieczeństwa finansowego zob. A. Jurkowska-Zeidler: Bezpieczeństwo rynku finansowego w świetle prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2008.

[7] C. Kosikowski: Finanse i Prawo Finansowe Unii Europejskiej, Warszawa 2014, s. 289.

[8] A. Jurkowska-Zeidler: Podstawy Finansów i Prawa Finansowego, pod red. A. Drwiłło, Warszawa 2014, s.123.

[9] C. Kosikowski: Finanse i Prawo Finansowe…,  s. 289.

[10] Ibidem, s. 289 – 290.

[11] Por. H. Penikas: History of Banking Regulation as Developed by the Basel Committee on Banking Supervision in 1974 – 2014 (Brief Overview), Financial Stability Journal, Vol. 28. No. 5, 2015, P. 9 – 47 oraz M. Koterwas: Bazylejski Komitet ds. Nadzoru Bankowego i jego wpływ na kształt nadzoru bankowego na świecie, Bank i Kredyt, 2003, nr 10.

[12] Więcej na stronie: http://www.bis.org/bcbs/index.htm?m=3%7C14 [dostęp: 25.02.2016].

[13] Wcześniej były to: Umowa Kapitałowa z lipca 1988 r. (zwana Bazyleą I) oraz Nowa Umowa Kapitałowa (NUK, zwana Bazyleą II).

Więcej w nr 04/2016 PEwP

Deklaracja Pierwotna

Deklaracja o wersji pierwotnej "Prawa Europejskiego w praktyce" Redakcja "Prawa Europejskiego w praktyce" informuje, że wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wydanie papierowe (ISSN 1733-2036). Po ukazaniu się drukiem nowego numeru czasopisma, Redakcja zamieszcza na stronie internetowej www.pewp.pl jego spis treści oraz wybrane publikacje z numeru.

Rada Naukowa

Prof. dr hab. Maria Magdalena Kenig-Witkowska,

Prof. dr hab. Jan Barcz,

Prof. dr hab. Marek Chmaj,

Prof. dr hab. Artur Nowak-Far,

Prof. dr hab. Arkadiusz Wudarski,

Prof. nadzw. UW, dr hab. Robert Grzeszczak,

Tomasz Janik,

Adw. dr Rafał Morek,

Dr Joanna Brylak,

Dr Marcin Krzymuski,

Robert Siwik,

Dr Barbara Godlewska-Bujok.